Η δυναμική Γη - 3

Τα γήϊνα οικοσυστήματα εμπλέκουν πολύπλοκες αλληλεπιδράσεις ανάμεσα στον έμβιο και στον άβιο κόσμο. Τα νερά της λίμνης Νέϊτρον στην Τανζανία είναι πολύ αλκαλικά, επειδή τροφοδοτούνται από πηγές που αναδύονται σε ηφαιστειογενείς περιοχές. Το νερό συντηρεί πληθυσμούς φυκών και μικρών καρκινοειδών, που αποτελούν τροφή για τα φλαμίνγκο, τα οποία με τη σειρά τους καταδιώκονται από τα αρπακτικά πτηνά.

Το εύθραυστο ανώτερο στρώμα των πετρωμάτων της Γης κατακερματίζεται σ' ένα μωσαϊκό λιθοσφαιρικών πλακών. Η μεταγωγή θερμότητας στον μανδύα θεωρείται υπεύθυνη για τις αργές αλλά επίμονες κινήσεις ανάμεσά τους. Κατά το πέρασμα του γεωλογικού χρόνου, οι πλάκες αποκλίνουν, ελευθερώνοντας τεράστιους όγκους λάβας, οι οποίες δημιουργούν στη συνέχεια νέο ωκεάνειο φλοιό.

Επειδή η Γη δεν διογκώνεται, η απόκλιση των πλακών ισοσταθμίζεται με τη σύγκλισή τους, εκεί όπου τα περιθώρια των ψυχρότερων και πυκνότερων ωκεάνιων πλακών καταβυθίζονται στο στο εσωτερικό της Γης, κατά μήκος των ωκεάνιων τάφρων - φαινόμενο γνωστό ως υποβύθιση.

Στις λιθοσφαιρικές πλάκες οφείλεται η πλειονότητα των σεισμών και των ηφαιστειακών εκρήξεων του πλανήτη μας, που συγκεντρώνονται κατά μήκος των ορίων των πλακών. Οι διεργασίες της τεκτονικής των πλακών εξηγούν τον σχηματισμό, τις αλλαγές μεγέθους και την κατανομή των ωκεάνιων λεκανών, των ηπειρωτικών και νησιωτικών μαζών, καθώς και των περισσότερων από τα πιο σημαντικά χαρακτηριστικά τους, όπως είναι οι υψηλές οροσειρές, οι πεδιάδες και οι βαθιές κοιλάδες.

Χωρίς την τεκτονική δυναμική που προέρχεται από την εσωτερική της θερμότητα, η επιφάνεια της Γης θα έμοιαζε με της Σελήνης : πανάρχαια κι αμετάβλητη, με εξαίρεση τις σπάνιες πτώσεις μετεωριτών.

Μάζες πετρωμάτων και πάγου, με μέγεθος που κυμαίνεται από σωματίδια σκόνης έως μικρούς πλανήτες, προσκρούουν στη Σελήνη, τη Γη και σε άλλους πλανήτες του Ηλιακού μας συστήματος. Οι κρατήρες τους είναι εύκολα ορατοί στη Σελήνη, αλλά στη Γη οι συνεχείς γεωλογικές μεταβολές τείνουν να τους συγκαλύψουν ή ακόμη και να τους εξαφανίσουν.

Τα αρχεία των των απολιθωμάτων και των πετρωμάτων μας λένε ότι η συνέχεια της ζωής έχει δεχτεί σοβαρά πλήγματα από μεγάλες προσκρούσεις μετεωριτών. σε συγκεκριμένες εποχές στο παρελθόν. Μία από αυτές, που χρονολογείται 65 εκατομμύρια χρόνια πριν, ευθύνεται για την εξαφάνιση του 70% περίπου όλων των ειδών, περιλαμβανομένων και των δεινοσαύρων.

Με το πέρασμα του χρόνου, οι γεωλογικές μεταβολές - πολλές από τις οποίες συνδέονται με την τεκτονική δραστηριότητα - σφυρηλάτησαν υλικά ιδιαίτερα πολύτιμα για την ανθρώπινη ανάπτυξη : από τα προφανή παραδείγματα, όπως είναι τα πολύτιμα μέταλλα, τα μεταλεύματα και οι υδρογονάνθρακες ( πετρέλαιο και φυσικό αέριο ), έως πιο αφανή υλικά, όπως είναι η άμμος και το αμμοχάλικο, τα οποία οι σύγχρονες κοινωνίες καταναλώνουν σε μεγάλες ποσότητες.

Το γλυκό νερό είναι μία άλλη ουσιαστική πηγή ζωής, την οποία πολλοί θεωρούσαν δεδομένη, ενώ στις μέρες μας υπάρχει σοβαρό έλλειμμα που αφορά σημαντική μερίδα του πληθυσμού παγκοσμίως.
Πηγή στοιχείων : James Luhr, Γη, Ο απόλυτος εικονογραφημένος οδηγός, Δομή 2005.

Η δυναμική Γη - 2

Οι εκρήξεις των ηφαιστείων αποτελούν την πιο εντυπωσιακή έκφραση της εσωτερικής θερμότητας της Γης. Το ηφαίστειο Κιλαουέα της Χαβάης, στον Ειρηνικό Ωκεανό, επικάθεται σε μια ανυψούμεη στήλη θερμού υλικού ( πλούμιο ). Αυτή λιώνει μερικώς τα τοιχώματα του μανδύα, σχηματίζοντας βασαλτική λάβα η οποία εκτοξεύεται μέσα από τους ηφαιστειακούς πόρους και τις σχισμές, για να χυθεί στη θάλασσα΄, όπως φαίνεται στη φωτογραφία.

Η ζωή αναπτύσσεται στα περισσότερα μέρη της Γης χάρη στη συνεχή δυναμική αλληλεπίδραση όλων των γεωλογικών διαδικασιών του πλανήτη μας. Από το διάστημα βλέπει κανείς τεράστιες εκτάσεις να πρασινίζουν κατά τόπους από τη βλάστηση, φαρδιές άγονες καστανοκίτρινες λωρίδες από άμμο και πέτρα, και άλλες, κατάλευκες, καλυμμένες από πάγο και χιόνι, με λίγη έως ελάχιστη χλωρίδα, κατά συνέπεια κι ελάχιστη ή ανύπαρκτη ζωή.

Η κατά ένα μέρος συμπαγής και κατά το υπόλοιπο υδάτινη επιφάνεια της Γης περιβάλλεται από το αέριο στρώμα το οποίο ονομάζουμε ατμόσφαιρα, με τα γεμάτα υδρατμούς περιδινούμενα σύννεφα, στα χαμηλότερα επίπεδα.

Η δυναμική συμπεριφορά της Γης προκαλείται από δύο κύριες πηγές - η μία βρίσκεται στο εσωτερικό του Ήλιου κι η άλλη στο εσωτερικό της Γης. Κι οι δύο είναι, σε τελική ανάλυση, μορφές θερμότητας η οποία προέρχεται από πυρηνική διάσπαση. Κι οι δύο παρέχουν τεράστια οφέλη στο σύστημα της Γης, εξασφαλίζοντας την επιβίωσή της πιθανώς για άλλα 5 δισεκατομμύρια χρόνια.

Η πρώτη πηγή, η ηλιακή ενέργεια που διαπερνά τη γήϊνη ατμόσφαιρα, θερμαίνει την επιφάνεια, ελέγχει τα καιρικά κι υδρολογικά συστήματα και κινεί τις διαδικασίες διάβρωσης και μεταφοράς των ιζημάτων.

Η δεύτερη πηγή θερμότητας, ο πυρήνας της Γης, προκαλεί την αργή ανάδευση των στερεών πετρωμάτων του μανδύα ( του στρώματος κάτω από τον στερεό φλοιό ) , περίπου όπως μια σούπα που βράζει, αναπτύσσοντας στροβιλιζόμενα θερμικά ρεύματα μεταφοράς. Έτσι μεταφέρεται πιο αποτελεσματικά η θερμότητα στην επιφάνεια, σε σύγκριση με την απλή μεταφορά διαμέσου στατικών πετρωμάτων. Στον μανδύα, ο μηχανισμός μεταφοράς θερμότητας, σε συνδυασμό με τη βαρύτητα, υποκινεί τη δραστηριότητα των λιθοσφαιρικών ( τεκτονικών ) πλακών στην επιφάνεια της Γης.
Πηγή στοιχείων : James Luhr, Γη, Ο απόλυτος εικονογραφημένος οδηγός, Δομή 2005.

Η δυναμική Γη - 1

Στο έλεος του τροπικού ήλιου, η έρημος Σαχάρα είναι σήμερα ένα από τα πιο αφιλόξενα μέρη της Γης. Ωστόσο, το κλίμα της Γης δεν είναι στατικό : τα απολιθώματα και οι βραχογραφίες δείχνουν ότι, πριν από 6.000 χρόνια, οι δασότοποι αυτής της περιοχής συντηρούσαν ποικίλα ζώα και νομάδες κυνηγούς.

Διαγράφοντας σταθερή τροχιά, ούτε πολύ κοντά ούτε πολύ μακριά από τον Ήλιο, η Γη κατέχει μια μοναδική θέση στο Ηλιακό σύστημα, αφού είναι ο μόνος πλανήτης με συνθήκες που ευνοούν τη δημιουργία και την εξέλιξη της ζωής. Μέσα στα 4.56 δισεκατομμύρια χρόνια της ιστορίας της, ένας ασυνήθιστος συνδυασμός φαινομένων και διαδικασιών μεταμόρφωσε τη Γη σ' ένα γαλάζιο πλανήτη : αντίθετα με τους άλλους πλανήτες, εκτεταμένες και συνεχώς μεταβαλλόμενες ωκεάνιες λεκάνες καλύπτουν το μεγαλύτερο μέρος της, δίνοντάς της γαλάζιο χρώμα. Πάνω από την επιφάνεια των ωκεανών, υψώνονται ηπειρωτικές και νησιωτικές μάζες ποικίλων μεγεθών, οι οποίες αλλάζουν επίσης μορφή με το πέρασμα του γεωλογικού χρόνου.

Για δισεκατομμύρια χρόνια, οι ωκεανοί έβριθαν από ζωή, η οποία εξελίχθηκε και διαφοροποιήθηκε για να καταλάβει την ξηρά και τον αέρα. Σχεδόν το σύνολο αυτής της ζωής εξαρτάται από μια ροή ενέργειας προερχόμενης από τον Ήλιο - κι από την προστασία απέναντι στην όλο κι πιο βλαβερή ακτινοβολία του χάρη στα αέρια της γήϊνης ατμόσφαιρας.

Πηγή στοιχείων : James Luhr, Γη, Ο απόλυτος εικονογραφημένος οδηγός, Δομή 2005.

Δυναμική

Στην οικονομική ανάλυση, με τον όρο " δυναμική " χαρακτηρίζεται η ανάλυση ενός οικονομικού φαινομένου ή προβλήματος όταν λαμβάνει υπόψη της τη διάσταση του χρόνου.

Πηγή στοιχείων : Οικονομικό λεξικό, Δ. Σταφυλίδης 2003

Αξία

Αέρας

Μονοπάτι στροβίλων πάνω από την Ν. Αμερική

Όρος χρησιμοποιούμενος στην οικονομική γλώσσα, όπου σημαίνει τη σημασία που ο άνθρωπος αποδίδει σ’ ένα αγαθό.
Η θεωρία της αξίας απετέλεσε για πολύ καιρό ένα από τα θεμελιώδη σημεία της πολιτικής οικονομίας, επειδή οι οικονομολόγοι πίστευαν πως έχει ουσιαστική σημασία για την κατανόηση του μηχανισμού που προσδιορίζει στην αγορά την τιμή των αγαθών και των υπηρεσιών.
Μερικοί μελετητές ( Νταβαντσάτι, Κοντιγιάκ, Σαϊ ) εξηγούσαν την αξία επικαλούμενοι το γεγονός ότι τα αγαθά ενέχουν μια ωφελιμότητα, τόσο επειδή ικανοποιούν άμεσα τις ανθρώπινες ανάγκες ( αξία χρήσης ) όσο και επειδή με αυτά μπορούν να ανταλλάξουν άλλα αγαθά ( ανταλλακτική αξία ).
Άλλοι συγγραφείς αντίθετα ( Λόκ, Ρικάρντο, Μάρξ ) προσδιόρισαν σαν πηγή της αξίας τη θυσία, που υπό μορφή εργασίας ή γενικότερα κόστους παραγωγής, πρέπει να υποστεί ο άνθρωπος προκειμένου ν’ αποκτήσει αυτά τα αγαθά ( αξία εργασία ).
Παρόλο που οι θεωρίες αυτές περιέχουν μέρος της αλήθειας, εμφανίζονται εντελώς ανεπαρκείς, επειδή περιορίζονται να ερευνούν μόνο μια ιδιαίτερη όψη του φαινομένου και συχνά συγχέουν την αιτία με το αποτέλεσμα.
Ήδη ο Άνταμ Σμίθ είχε επισημάνει ότι αν η αξία εξαρτάται από την ωφελιμότητα, δεν θα ήταν κατανοητό για ποιο λόγο το νερό, τόσο αναγκαίο στη ζωή του ανθρώπου, έχει αξία σχεδόν μηδαμινή, ενώ εκτιμώνται εξαιρετικά τα διαμάντια, που είναι εντελώς περιττά από την ίδια άποψη.
Το ίδιο και η θεωρία που συνδέει την αξία με το κόστος παραγωγής, δεν είναι σε θέση να εξηγήσει τη διαφορετική αξία που συχνά αποδίδεται σε δύο αγαθά, τα οποία έχουν ενσωματώσει την ίδια περίπου ποσότητα εργασίας, π.χ. δύο πίνακες ζωγραφικής, που τον ένα τον έχει ζωγραφίσει φημισμένος ζωγράφος και τον άλλον ένας ταπεινός ερασιτέχνης.

.

Γη

Ιμαλάϊα Όρη - Θιβέτ

Αργότερα, η οριακή σχολή επεχείρησε μια σύνθεση μεταξύ των διάφορων θεωριών της αξίας, με τις εργασίες των Ουϊλιαμ Στάνλευ Τζέβονς, Κάρλ Μένγκερ και Λέον Βαλράς, οι οποίοι, ανεξάρτητα ο ένας από τον άλλον, κατέληξαν σχεδόν ταυτόχρονα στη διευκρίνιση της έννοιας της οριακής ωφελιμότητας.
Η σημασία που ένα άτομο αποδίδει σ’ ένα αγαθό εξαρτάται από τη διαθέσιμη ποσότητα του ίδιου του αγαθού, με την έννοια ότι η αξία του μειώνεται όσο αυξάνεται η ποσότητα αυτή. Όσο πιο άφθονο είναι ένα αγαθό, τόσο πιο μικρή είναι η αξία του.
Η αξία δεν είναι εγγενής ιδιότητα της ύλης όπως το βάρος, ο όγκος ή το χρώμα, αλλά απλώς το αποτέλεσμα μιας υποκειμενικής και συμπτωματικής εκτίμησης του ατόμου. Ο άνθρωπος δεν αποδίδει αξία στο νερό, επειδή υπό κανονικές συνθήκες είναι τόσο άφθονο ώστε δεν έχει οριακή ωφελιμότητα, ενώ θεωρεί ως εξαιρετικά πολύτιμα τα διαμάντια, επειδή δεν είναι διαθέσιμα στη φύση παρά μόνο σε εξαιρετικά περιορισμένες ποσότητες. Θα έφθανε όμως το ίδιο το άτομο να βρεθεί διψασμένο στην καρδιά της ερήμου για ν’ ανατραπεί αμέσως η κλίμακα της εκτίμησής του.

.

Νερό

Δέλτα ποταμού Betsiboka - Μαδαγασκάρη

Η οριακή θεωρία, βασιζόμενη στον διπλό χαρακτήρα ωφελιμότητα – σπανιότητα, επιτρέπει ν’ αποκατασταθεί ένας συνδυασμός μεταξύ αξίας χρήσης κι ανταλλακτικής αξίας. Τα αγαθά ανταλλάσσονται επειδή εμφανίζουν διαφορετική οριακή ωφελιμότητα για τα άτομα που τα κατέχουν ή τα επιθυμούν.
Έτσι αν π.χ. πάρουμε δύο άτομα : τον Α που διαθέτει πολλά βαρέλια κρασί αλλά δεν έχει σιτάρι και τον Β που αντίθετα έχει πολλά σακιά σιτάρι και δεν έχει κρασί, θα δούμε ότι ο Α αποδίδει στο κρασί μια οριακή ωφελιμότητα κατώτερη από αυτή που του αποδίδει ο Β, ενώ για το σιτάρι συμβαίνει το αντίθετο.
Υπ’ αυτές τις συνθήκες τα δύο άτομα έχουν συμφέρον ν’ ανταλλάξουν κρασί με σιτάρι, ως το σημείο που για το καθένα τους η οριακή ωφελιμότητα του κρασιού και του σιταριού θα είναι ίδια.
Σ’ αυτό το σημείο σταθεροποιείται μια ανταλλακτική αξία του κρασιού εκφρασμένη σε σιτάρι ή αντίστροφα, που δείχνει πόσες μονάδες από το ένα εμπόρευμα πρέπει να δοθούν για την απόκτηση μιας μονάδας του άλλου. Σε μια εξελιγμένη οικονομία, η ανταλλακτική αξία ενός εμπορεύματος δεν υπολογίζεται όμως σε μονάδες όλων των άλλων, αλλά αναφορικά μ’ ένα ιδιαίτερο εμπόρευμα, το χρήμα, που παίζει το ρόλο μέσου μετρήσεως της αξίας. Όταν η αξία εκφράζεται σε χρηματικές μονάδες, ονομάζεται τιμή.
Επειδή τα αγαθά έχουν αξία, αξίζει να καταβληθεί προσπάθεια παραγωγής τους. Η σχολή της οριακής χρησιμότητας αντιστρέφει ωστόσο τον συλλογισμό εκείνων που έβλεπαν ως πηγή της αξίας το κόστος παραγωγής και μετατρέπει το αίτιο σε αποτέλεσμα.
Οπωσδήποτε, από τη στιγμή που κανείς δεν είναι διαθετειμένος να παραγάγει ένα αγαθό αν αυτό συνεπάγεται μια θυσία μεγαλύτερη από την αγοραστική τιμή του ίδιου του αγαθού, με τον καιρό, η αξία και το κόστος παραγωγής καταλήγουν να εξισωθούν.

.

Φωτιά

Βεζούβιος - Ν. Ιταλία

Αργότερα, τη θεωρία της αξίας διευκρίνισαν και βάθυναν ακόμη περισσότερο άλλοι οικονομολόγοι, όπως ο Άλφρεντ Μάρσαλ κι ο Βιλφρέντο Παρέτο, οι οποίοι μετατόπισαν όλο και πιο πολύ τον τόνο στην υποκειμενική άποψη του φαινομένου.
Αν όμως το πρόβλημα τεθεί κατ’ αυτόν τον τρόπο, θα πρέπει να τεθεί και το ερώτημα αν η έρευνα για τη φύση και την πηγή της αξίας θα εξακολουθήσει να είναι έργο της οικονομικής επιστήμης ή αν θα πρέπει να τεθεί μάλλον στο πεδίο της έρευνας της ψυχολογίας και της κοινωνιολογίας.
Πολλοί νεώτεροι συγγραφείς υποστηρίζουν πραγματικά ότι στην αγορά η τιμή διαμορφώνεται με τα συνδυασμένη δράση των ατομικών προσφορών και ζητήσεων κι ότι η οικονομική επιστήμη οφείλει να δεχθεί αυτές τις συνθήκες ως πραγματικά δεδομένα.
Αν προχωρήσουμε στην έρευνα για τα ψυχολογικά κίνητρα που καθορίζουν την συμπεριφορά των ατόμων, στον προσδιορισμό δηλαδή των αιτίων που κάνουν όποιον έχει κρασί να ζητά σιτάρι κι όποιον έχει σιτάρι να ζητά κρασί, παρεκκλίνουμε από το έργο της οικονομικής επιστήμης και γι’ αυτό, θα πρέπει η έρευνα αυτή να γίνει στα πλαίσια άλλης επιστήμης.

Πηγές στοιχείων : Εγκυκλοπαίδεια Δομή, Τ.2, 1972, Nicholas Cheetham, Earth, Quercus 2006